Wel of niet schieten. Het is misschien wel de moeilijkste beslissing waarvoor een politieambtenaar kan komen te staan, waarbij de Ambtsinstructie en de wettelijke kaders richting geven, maar de uiteindelijke beslissing onder omstandigheden in een fractie van een seconde moet worden genomen. Een beslissing die achteraf door velen wordt besproken, beoordeeld en soms zelfs veroordeeld, maar die op het beslissende moment door geen enkele diender met volledige zekerheid kan worden genomen, simpelweg omdat niemand op dat moment precies weet wat er gaat gebeuren en welke gevolgen zijn handelen of het uitblijven daarvan zal hebben.
Wanneer een mens plotseling wordt geconfronteerd met ernstig gevaar, nemen oeroude overlevingsmechanismen het gedeeltelijk over en maakt het lichaam zich klaar om te reageren. De hartslag stijgt, de waarneming verandert en het denken kan zich vernauwen tot datgene wat op dat moment van levensbelang lijkt, waarbij fight, flight of freeze geen theoretische begrippen zijn die je rustig achter een bureau bespreekt, maar natuurlijke reacties die onder extreme omstandigheden het menselijk handelen kunnen beïnvloeden.
Juist daarom bestaan er binnen onze wetgeving regels voor het gebruik van geweld en kent het strafrecht begrippen als noodweer, terwijl voor politieambtenaren daarnaast specifieke wettelijke kaders gelden. De wetgever erkent daarmee dat mensen onder uitzonderlijke omstandigheden beslissingen moeten nemen zonder de luxe van tijd, volledige informatie of de zekerheid dat hun inschatting achteraf juist zal blijken te zijn. Tegelijkertijd worden aan het gebruik van geweld strenge eisen gesteld, en terecht, want het gebruik van een vuurwapen behoort tot de meest ingrijpende bevoegdheden die een politieambtenaar bezit, met gevolgen die soms niet meer ongedaan kunnen worden gemaakt.
Onderzoekers van het MOVE Research Institute van de Vrije Universiteit Amsterdam hebben zich onder meer verdiept in de invloed van stress op schietbeslissingen van politieambtenaren. In het onderzoek Schieten of niet schieten? uit 2012 werd onderzocht hoe agenten onder verschillende stressomstandigheden beslissingen nemen wanneer zij worden geconfronteerd met situaties waarin zij wel of niet moeten schieten. De bevindingen waren veelzeggend: onder verhoogde stress waren agenten eerder geneigd te schieten, maakten zij meer beslissingsfouten en schoten zij minder nauwkeurig dan onder omstandigheden waarin zij zich niet bedreigd voelden. Ook bleek dat zij onder druk sterker konden reageren op hun verwachtingen over dreiging, in plaats van uitsluitend op de objectief waarneembare informatie.
Dat zijn bevindingen die we serieus moeten nemen, zowel bij de opleiding en training van politieambtenaren als bij de beoordeling van incidenten achteraf. Ze betekenen niet dat stress iedere beslissing verklaart of dat een verkeerde inschatting daarmee automatisch gerechtvaardigd is, maar ze maken wel duidelijk dat de menselijke waarneming en besluitvorming onder extreme druk anders kunnen functioneren dan wanneer iemand achteraf rustig de beschikbare informatie bestudeert.
En juist daar begint het ongemakkelijke gedeelte van het verhaal, want een goede schutter zijn en onder grote druk een juiste beslissing nemen, zijn twee verschillende zaken. Training kan bijdragen aan vaardigheden, handelingssnelheid en het beheersen van stress, maar kan nooit volledig garanderen dat iemand in iedere onverwachte situatie de juiste afweging maakt.
De beslissing om te schieten ontstaat immers niet in een laboratorium, niet tijdens een oefening op de schietbaan en evenmin achter een bureau waar alle feiten rustig op een rij kunnen worden gezet, maar op straat, onder omstandigheden die nooit volledig zijn na te bootsen en waarin onzekerheid, tijdsdruk, dreiging en verantwoordelijkheid samenkomen. De diender moet handelen op basis van wat hij op dat moment waarneemt en redelijkerwijs kan inschatten, terwijl hij tegelijkertijd weet dat zowel handelen als niet handelen ernstige gevolgen kan hebben.
Dat brengt mij bij de schietpartij op perron 4 van station Hollands Spoor op 24 november 2012, waarbij de zeventienjarige Rishi Chandrikasing door een politiekogel om het leven kwam. Het is een zaak die laat zien hoe ingewikkeld de beoordeling van een dergelijke beslissing kan zijn en hoe groot het verschil is tussen de omstandigheden op straat en de informatie waarover men achteraf beschikt.
De politie was naar het station gekomen na een melding dat een man een ander zou hebben bedreigd en mogelijk een vuurwapen bij zich had. De agenten troffen Rishi aan en benaderden hem met getrokken dienstwapens, waarbij hem duidelijk werd gemaakt dat hij moest blijven staan en zijn handen moest laten zien. Rishi draaide zich vervolgens om en rende weg in de richting van de fietstunnel. Tijdens het wegrennen keek hij om en maakte hij een handbeweging naar zijn jas- of broekzak, waarbij een zwart voorwerp zichtbaar werd. De agent loste daarop een schot, dat Rishi in zijn hals trof. Hij overleed later in het ziekenhuis. Achteraf bleek dat hij geen vuurwapen bij zich had en dat het zwarte voorwerp een BlackBerry was.
Volgens de vaststellingen van de Rechtbank Den Haag verstreek er ongeveer één seconde tussen het moment waarop Rishi wegrende en het moment waarop de agent schoot, terwijl de afstand tussen beiden op dat moment ongeveer zestien meter bedroeg. Dat zijn feiten die van belang zijn om de snelheid van de gebeurtenis te begrijpen, maar die op zichzelf nog niet alle vragen beantwoorden over de waarneming, de inschatting en de rechtmatigheid van het handelen.
Na de schietpartij volgde een uitgebreid onderzoek, waarna de zaak aan de rechtbank werd voorgelegd. Op 23 december 2013 deed de Rechtbank Den Haag uitspraak. De agent werd vrijgesproken van moord en doodslag. De rechtbank achtte wel mishandeling met de dood tot gevolg bewezen, maar oordeelde dat de agent niet strafbaar was omdat hij had gehandeld ter uitvoering van een wettelijk voorschrift. Hij werd daarom voor die feiten ontslagen van alle rechtsvervolging. Van dood door schuld werd hij eveneens vrijgesproken.
De rechtbank stelde daarbij vast dat de agent had geschoten onder omstandigheden die meer risico's met zich meebrachten dan de reguliere trainingssituatie, onder meer doordat zowel hijzelf als Rishi in beweging waren en doordat de stress en de onverwachte ontwikkeling van de situatie zijn waarneming en besluitvorming konden beïnvloeden. Ook merkte de rechtbank op dat er onvoldoende rust in de houding van de agent was geweest toen hij schoot. Tegelijkertijd oordeelde zij dat hij zijn wettelijke bevoegdheid om geweld te gebruiken niet had overschreden.
Die uitspraak verdient een zorgvuldige lezing, omdat zij laat zien dat het mogelijk is om risico's en tekortkomingen in het handelen vast te stellen zonder tot de conclusie te komen dat de politieambtenaar strafrechtelijk verantwoordelijk moet worden gehouden voor de dood van degene op wie hij heeft geschoten. Het is precies dat onderscheid dat in discussies over politiegeweld nogal eens verloren dreigt te gaan: begrip voor de omstandigheden waaronder iemand moet handelen, is niet hetzelfde als een automatische rechtvaardiging van iedere beslissing, net zoals een fatale afloop op zichzelf niet bewijst dat de beslissing onrechtmatig was.
Dat neemt de tragiek van de gebeurtenis niet weg en maakt het verlies voor de nabestaanden niet minder groot. Een zeventienjarige jongen kwam om het leven en zijn familie moest verder met een verlies dat nooit meer ongedaan kon worden gemaakt. Ook voor de betrokken agent betekende de gebeurtenis dat zijn handelen en de gevolgen daarvan onderdeel werden van een ingrijpende juridische en maatschappelijke beoordeling. Wat hij persoonlijk heeft ervaren en hoe hij de gebeurtenis heeft verwerkt, kunnen we niet zonder meer invullen, maar dat de zaak voor alle betrokkenen verstrekkende gevolgen had, staat buiten kijf.
En daarmee komen we terug bij de vraag waarmee dit verhaal begon: wel of niet schieten.
Achteraf beschikken we over camerabeelden, getuigenverklaringen, deskundigenrapporten en een rechterlijke uitspraak waarin de gebeurtenissen uitvoerig zijn onderzocht. We kunnen de beelden herhaaldelijk bekijken, de tijd tussen twee handelingen vaststellen en iedere beweging afzonderlijk bespreken. We hebben de mogelijkheid om stil te staan bij alternatieven en ons af te vragen of er anders had kunnen worden gehandeld, waarbij de kennis van de afloop onvermijdelijk invloed heeft op de manier waarop we naar het oorspronkelijke moment kijken.
Maar de diender op straat beschikt niet over die luxe van achteraf, want hij moet handelen met de informatie die op dat moment beschikbaar is, terwijl de situatie zich nog ontwikkelt en de gevolgen van zijn beslissing nog niet bekend zijn. Hij heeft geen garantie dat zijn waarneming juist is, geen zekerheid over wat de verdachte vervolgens zal doen en geen mogelijkheid om eerst rustig te onderzoeken welke verklaring de waargenomen beweging heeft.
Dat maakt het achteraf beoordelen van zijn handelen niet minder noodzakelijk, want juist wanneer de politie geweld gebruikt, moet zorgvuldig worden onderzocht of dat geweld noodzakelijk, proportioneel en rechtmatig was. Het vraagt wel om een eerlijk besef van het verschil tussen degene die onder druk een beslissing moet nemen en degene die achteraf met de beschikbare informatie over die beslissing oordeelt.
Een rechtsstaat kan niet zonder verantwoording over politiegeweld, maar een eerlijke beoordeling vraagt ook dat we de omstandigheden van het beslissende moment serieus nemen en niet doen alsof de betrokken agent toen al beschikte over alle kennis die later uit het onderzoek naar voren kwam.
In deze zaak zijn er in menselijk opzicht alleen maar verliezers, al zijn hun verliezen niet hetzelfde en mogen we die ook niet op één hoop gooien. De familie verloor een zoon, de betrokken agent werd geconfronteerd met de gevolgen van een fatale schietbeslissing en collega's zagen opnieuw hoe ingrijpend en kwetsbaar hun beroep kan zijn. De samenleving bleef achter met vragen over politiegeweld, verantwoordelijkheid en de manier waarop we omgaan met beslissingen die onder extreme omstandigheden worden genomen.
Dat vraagt niet om een automatische verdediging van de diender, maar evenmin om een veroordeling die uitsluitend is gebaseerd op de tragische afloop. Het vraagt om feiten, een zorgvuldige juridische beoordeling en de bereidheid om te erkennen dat menselijke besluitvorming onder grote druk niet altijd dezelfde is als besluitvorming onder rustige omstandigheden.
Epiloog
Misschien ligt de belangrijkste vraag uiteindelijk niet uitsluitend bij de diender die schoot, maar ook bij onszelf, bij de manier waarop wij naar politieoptreden kijken en bij de vanzelfsprekendheid waarmee we achteraf menen te kunnen bepalen wat iemand op dat ene beslissende moment had moeten doen.
Wat zouden wij zelf hebben gedaan als we op datzelfde perron hadden gestaan, met dezelfde melding waren geconfronteerd, dezelfde beweging hadden waargenomen en onder dezelfde spanning binnen een fractie van een seconde hadden moeten beslissen hoe we zouden handelen?
Zouden we hebben geschoten of zouden we hebben afgewacht, met alle risico's en onzekerheden die beide mogelijkheden met zich mee kunnen brengen? En zouden we achteraf nog steeds zo overtuigd zijn geweest van onze beslissing wanneer we hadden ontdekt dat de werkelijkheid anders was dan we op dat ene moment hadden ingeschat?
Wie daarop met grote stelligheid antwoord geeft, doet er goed aan zich te realiseren dat een hypothetische beslissing onder veilige omstandigheden iets heel anders is dan een daadwerkelijke beslissing op straat, waar de gevolgen niet kunnen worden teruggedraaid en waar niemand vooraf kan garanderen dat zijn inschatting juist zal zijn.
Het eerlijke antwoord is daarom misschien wel het meest ongemakkelijke antwoord: niemand weet met volledige zekerheid wat hij zelf op dat moment zou hebben gedaan.
Dat ontslaat een politieambtenaar niet van zijn verantwoordelijkheid en het maakt een onderzoek naar het gebruik van geweld niet minder noodzakelijk, maar het vraagt wel om enige bescheidenheid wanneer we achteraf oordelen over beslissingen die onder omstandigheden zijn genomen die we zelf niet hebben meegemaakt.
Want de werkelijke toets van een schietbeslissing ligt niet uitsluitend in de wetenschap dat het achteraf anders bleek te zijn dan op het beslissende moment werd gedacht, maar in de vraag of het handelen, beoordeeld aan de hand van de toenmalige omstandigheden en de geldende wettelijke kaders, gerechtvaardigd was.
En precies daarin schuilt de menselijke werkelijkheid achter het gebruik van het vuurwapen door de politie: de noodzaak om verantwoording af te leggen, de verantwoordelijkheid om zorgvuldig te handelen en het besef dat een beslissing die in één seconde wordt genomen, voor meerdere mensen de rest van hun leven kan bepalen.






