Over doodsoorzaken, waarheidsvinding en nabestaanden die soms zelf op zoek moeten naar antwoorden.
's Morgens heb ik de onhebbelijke gewoonte om de dag te beginnen met koffie en de gazet. Je komt dan weleens iets tegen waarbij je niet meteen aan de volgende bladzijde denkt. Deze keer was dat een interview in De Limburger met forensisch arts Tess Wemeijer (33), naar aanleiding van haar promotieonderzoek aan de Universiteit Maastricht.
Journalist Claire van Dyck tekende het verhaal op onder de veelzeggende kop: 'Als je niet kijkt, vind je ook niets'.
Een uitspraak die mij als voormalig politieman onmiddellijk aanspreekt. Niet omdat ik ineens verstand heb van forensische geneeskunde, maar omdat zorgvuldig kijken, onderzoeken en niet te snel conclusies trekken ook binnen het politiewerk tot de basisbeginselen behoren.
En juist daar wringt kennelijk nog het nodige.
Wemeijer maakt in haar onderzoek duidelijk dat bij ongeveer 98 procent van de overlijdens in Nederland geen obductie plaatsvindt. In haar onderzoek bleek bovendien bij ruim de helft van de onderzochte overlijdens de doodsoorzaak aanvankelijk onbekend.
Dat zijn cijfers die je niet zomaar naast je kop koffie laat liggen.
Natuurlijk betekent dit niet dat ieder overlijden uitgebreid forensisch onderzocht moet worden. Dat zou niet realistisch zijn en bovendien niet noodzakelijk. Maar tussen een overlijden als natuurlijk aanmerken en daadwerkelijk weten waaraan iemand is overleden, zit soms een behoorlijk verschil.
Vanuit mijn politiepraktijk weet ik dat een eerste indruk belangrijk kan zijn, maar dat je daar nooit blind op moet varen. Een aanname is geen bewijs, een vermoeden geen vaststelling en een afgerond proces-verbaal maakt een onderzoek nog niet automatisch compleet.
Bij een plotseling overlijden kunnen medische oorzaken, intoxicaties, erfelijke afwijkingen en soms ook strafbare feiten een rol spelen. Het probleem ontstaat wanneer een eerste verklaring zo vanzelfsprekend lijkt dat niemand nog de moeite neemt om verder te kijken.
Wemeijer noemt in het interview een voorbeeld dat mij bijzonder aanspreekt. Wanneer bij een overledene drugs worden aangetroffen, bestaat het risico dat de intoxicatie al snel als doodsoorzaak wordt beschouwd. Terwijl er mogelijk een andere medische oorzaak aan het overlijden ten grondslag ligt, bijvoorbeeld een erfelijke hartafwijking.
Dan hebben we niet alleen een probleem met de vaststelling van de doodsoorzaak, maar mogelijk ook met de gezondheid van achterblijvende familieleden.
Want wanneer een erfelijke aandoening wordt ontdekt, kunnen familieleden soms tijdig worden onderzocht en behandeld. Daarmee kan onderzoek na een overlijden zelfs bijdragen aan het voorkomen van nieuwe sterfgevallen.
Dat maakt dit onderwerp aanzienlijk groter dan alleen de vraag waaraan iemand is overleden.
En dan de nabestaanden.
Je verliest plotseling een kind, partner, broer of zus en zit met vragen waarop je graag een antwoord wilt hebben. Je verwacht toch dat deskundigen onderzoeken wat er is gebeurd en dat je niet zelf als een soort projectleider achter de feiten moet aanlopen.
Toch blijkt uit het interview dat het initiatief voor aanvullend onderzoek vaak bij nabestaanden ligt. Die weten lang niet altijd welke mogelijkheden er zijn en worden soms ook nog geconfronteerd met de kosten.
Dat vind ik een ongemakkelijke constatering.
Juist op het moment dat mensen behoefte hebben aan duidelijkheid, moeten zij kennelijk zelf uitzoeken welke deuren er geopend kunnen worden en wie daarvoor de rekening betaalt. Alsof het verwerken van een plotseling verlies nog niet ingewikkeld genoeg is.
Ook de beschikbaarheid van forensisch artsen en de financiering van aanvullend onderzoek vormen volgens Wemeijer knelpunten. Daar ligt dus eveneens een verantwoordelijkheid voor de overheid en de betrokken organisaties.
Waar blijft de verbinding met het politiewerk?
Die is er wat mij betreft volop, maar ik wil de verschillende verantwoordelijkheden niet door elkaar halen. De arts beoordeelt het overlijden vanuit medische en forensische deskundigheid, terwijl politie en justitie hun eigen rol hebben wanneer omstandigheden daartoe aanleiding geven.
Bij een niet-natuurlijk of mogelijk verdacht overlijden is samenwerking tussen forensische geneeskunde en politie essentieel. De politie onderzoekt de omstandigheden en verzamelt informatie en sporen die kunnen helpen om de toedracht te reconstrueren.
Maar ook wanneer er aanvankelijk geen aanwijzingen voor een misdrijf zijn, moet de medische beoordeling zorgvuldig blijven. Want een verkeerde aanname kan ertoe leiden dat belangrijke informatie nooit boven tafel komt.
En daar zit voor mij de kern van het verhaal.
We hebben het hier niet over het zoeken naar een schuldige om iemand de rekening te presenteren, maar over waarheidsvinding, medische kennis en respect voor de overledene en de mensen die achterblijven.
Ik ben geen forensisch arts en ga beslist niet op de stoel van de medische deskundigen zitten. Maar na jarenlang politiewerk heb ik wel geleerd dat je met een beetje gezonde achterdocht, een open blik en de bereidheid om door te vragen soms verder komt dan met een snelle conclusie.
Misschien is het ook een kwestie van prioriteiten stellen. We kunnen in Nederland veel regelen, registreren, protocollen schrijven en procedures optuigen, maar uiteindelijk moet het op de werkvloer wel gebeuren. Papier heeft namelijk de vervelende eigenschap dat het geen onderzoek uitvoert.
Het onderzoek van Tess Wemeijer verdient daarom aandacht, niet alleen binnen de medische wereld, maar ook bij politie, justitie en beleidsmakers.
Een overlijden verdient meer dan een administratieve afhandeling. Het verdient een zorgvuldige beoordeling.
En de nabestaanden verdienen het dat serieus wordt gekeken naar de vragen waarmee zij achterblijven. Niet iedere vraag zal een antwoord krijgen, maar dat mag geen reden zijn om het zoeken naar dat antwoord bij voorbaat op te geven.
Zoals Tess Wemeijer terecht stelt: als je niet kijkt, vind je ook niets.
Daar zou ik nog iets aan willen toevoegen: als niemand zich verantwoordelijk voelt om verder te kijken, blijft de waarheid soms gewoon liggen.
En daar mag best eens wat meer aandacht voor komen.
Bronnen en leestips
- Claire van Dyck – journalist van De Limburger, auteur van het interview over het onderzoek naar onverklaarde overlijdens.
- Tess Wemeijer – forensisch arts, Universiteit Maastricht, onderzoek naar nader onderzoek bij plotseling en onverklaard overlijden van (jong)volwassenen (NODOV).
- Politie.nl – Wat gebeurt er bij het onderzoek naar iemands overlijden?
- Politie.nl – Waarom doen politie en justitie onderzoek naar iemands overlijden?
Oorspronkelijke publicatie: De Limburger, interview door Claire van Dyck met Tess Wemeijer, 14 november 2026.